ΠΛΑΤΩΝΟΣ_ΠΟΛΙΤΕΙΑ

Μορφές διακυβέρνησης – από τη Πολιτεία του Πλάτωνα

. . . Οι ελευθερίες που αποδόθηκαν στους πολίτες, τους χωρίζουν σε τρεις κοινωνικοοικονομικές τάξεις: την άρχουσα τάξη, τους καπιταλιστές και τους απλούς πολίτες, οι οποίοι βλέπουν να απειλούνται οι ελευθερίες τους από την ένταση μεταξύ των δυο πρώτων τάξεων και καταφεύγουν στο δημοκρατικό δημαγωγό, ο οποίος, με τη σειρά του, διαφθείρεται από την εξουσία και γίνεται τύραννος, με τη βοήθεια μιας μικρής ομάδας οπαδών του που  τον προστατεύει για να έχει τον απόλυτο έλεγχο. . . .

Η Πολιτεία (ή Περί δικαίου) είναι ένα από τα γνωστότερα έργα του Πλάτωνα, το οποίο γράφτηκε περίπου το 380 π.Χ. ή ολοκληρώθηκε γύρω στα 374 π.Χ κι έχει ασκήσει μεγάλη επιρροή τόσο στη φιλοσοφία, όσο και στην πολιτική θεωρητική.

Ο Πλάτων στο όγδοο βιβλίο της ‘Πολιτείας’, μέσω του διαλόγου Σωκράτη, Αδείμαντος (γιος του Αρίστωνα, μεγαλύτερος αδερφός του Πλάτωνα) και Γλαύκωνος (γιος του Αρίστωνα, μεγαλύτερος αδερφός του Πλάτωνα), αφιερώνει μεγάλο τμήμα της Πολιτείας του στις συζητήσεις σχετικά με την Ιδεώδη Πολιτεία. Ωστόσο, παρέμενε το θέμα του τύπου διακυβέρνησης, οπότε η συζήτηση καταλήγει σε τέσσερα είδη πολιτευμάτων, τα οποία δεν μπορούν να επιβιώσουν: η τιμοκρατία, η ολιγαρχία (πλουτοκρατία), η δημοκρατία και η τυραννία (δεσποτισμός).

ΤιμοκρατίαΟ Σωκράτης ορίζει την τιμοκρατία ως ένα πολίτευμα, στο οποίο κυβερνούν άτομα που αγαπούν την τιμή και έχουν επιλεχθεί σύμφωνα με τον βαθμό τιμής που κατέχουν στην κοινωνία. Η τιμή συχνά εξισώνεται με τον πλούτο και την ιδιοκτησία, οπότε το «χρυσό» αυτό πολίτευμα οδηγεί στον υλισμό.

Η τιμοκρατία έχει χαρακτηριστικά και από την ιδανική Πολιτεία (αποχή πολεμιστών από χειρωνακτικές εργασίες και χρηματιστικές απασχολήσεις, επιμέλεια για τη γυμναστική και τα πολεμικά γυμνάσια) και από την ολιγαρχία (απληστία για χρήματα, προσπάθεια διαφυγής από το νόμο).Έχει όμως και δικά της χαρακτηριστικά, όπως ο φόβος να ανεβάσει σοφούς στην εξουσία, αφού δεν έχει αποκλειστικά δικούς της τέτοιους, αλλά ανάμικτους με αποτέλεσμα τελικά να προτιμά περισσότερο αυτούς που εκτιμούν τις πολεμικές απάτες και τα στρατηγήματα.

Ο άνθρωπος που αντιστοιχεί σ’αυτή την πολιτεία, έχει τα ίδια ακριβώς χαρακτηριστικά. Είναι παραδομένος στο θυμοειδές στοιχείο, είναι φιλοπόλεμος και επιδιώκει συνεχώς τιμές και ηδονές. Αυτός σχηματίζεται αφενός από τις επιδράσεις που ασκούν πάνω του η συμπεριφορά του πατέρα του (δεν ασχολείται με τα πολιτικά, αποφεύγει τις δίκες και μένει παραμερισμένος για να μην τον ενοχλούν) και αφετέρου από τα παράπονα της μητέρας και του λοιπού κοινωνικού περίγυρου, που συμβουλεύουν τον τιμοκρατικό νεανία να μην αποφεύγει τις δίκες και να μην μένει άπραγος σαν τον πατέρα του. Από τη μια μεριά τον τραβά ο πατέρας που καλλιεργεί στην ψυχή του το λογιστικό, από την άλλη οι συναναστροφές του, που καλλιεργούν και αυξάνουν το θυμοειδές και επιθυμητικό μέρος της ψυχής του. Έτσι ο νεανίας αυτός επιλέγει το μέσο δρόμο και παραδίνεται στο θυμοειδές μέρος της ψυχής του.

Ολιγαρχία Οι πειρασμοί αυτοί δημιουργούν μια σύγχυση ανάμεσα στην τιμή και το οικονομικό καθεστώς, κάτι που οδηγεί στην εμφάνιση της ολιγαρχίας. Ο Σωκράτης υπογραμμίζει ότι ο πλούτος δε θα βοηθήσει τον καπετάνιο να ελέγξει το πλοίο του. Η αδικία αυτή διαχωρίζει πλούσιους και φτωχούς, δημιουργώντας έτσι ένα περιβάλλον για εγκληματίες και επαίτες. Οι πλούσιοι συνωμοτούν συνεχώς ενάντια των φτωχών και αντίστροφα.

Ο πλούτος επαινείται και η αρετή και η καλοσύνη περιφρονούνται. Από τον άμετρο πλουτισμό, εκκολάπτεται πλήθος κηφήνων. Άλλοι από αυτούς έχουν κεντρί (οι κακούργοι) και άλλοι δεν έχουν (οι πτωχοί), όλοι τους όμως επιδιώκουν την ανατροπή της πολιτείας. Ο ολιγαρχικός άνθρωπος λατρεύει το χρήμα, περιφρονεί την παιδεία, αδιαφορεί για την τιμή και την υπεράσπιση της πατρίδας του. Ο ολιγαρχικός νεανίας προκύπτει από τον τιμοκρατικό ως εξής: Όταν ο τιμοκρατικός νεανίας, που θέλει να μιμηθεί τον πατέρα του με ζήλο, τον βλέπει να κατασπαταλά την περιουσία του και να τον τραβούν στα δικαστήρια οι αντίπαλοί του και να χάνει τελείως την περιουσία του, τότε σταματάει να πιστεύει στη φιλοτιμία και ταπεινωμένος από τη φτώχεια του, στρέφεται στη φιλοχρηματία και σκέπτεται μόνο με ποιους τρόπους θα βγάζει όλο και περισσότερα χρήματα. Το λογιστικό και το θυμοειδές της ψυχής του, γίνονται υπηρέτες του επιθυμητικού. Ο ολιγαρχικός είναι επίσης διπρόσωπος, όπως και η πολιτεία του.

Από τη μεγάλη απληστία που επικρατεί στην ολιγαρχία, και επειδή επιτρέπεται η ακολασία, πολλοί άνθρωποι, πουλώντας την περιουσία τους, έχουν καταντήσει φτωχοί. Κάθονται γεμάτοι σκέψη και μίσος για κείνους που τους πήραν τις περιουσίες και λαχταρούν ανατροπή πραγμάτων .Όταν τύχει δε να βρεθούν στη μάχη δίπλα-δίπλα, οι φτωχοί δεν φαίνονται άξιοι περιφρόνησης και όταν βλέπουν τον πλούσιο να λαχανιάζει, δράττονται της ευκαιρίας και εκφράζουν αρνητικά σχόλια για αυτόν. Έτσι η αφορμή δεν αργεί να δοθεί .<< Όπως ένα σώμα ασθενικό>>, αναφέρει συγκεκριμένα ο Πλάτων, <<με την παραμικρή αφορμή πέφτει άρρωστο», έτσι και το ολιγαρχικό πολίτευμα καταρρέει.

Δημοκρατία – Καθώς μεγαλώνει αυτό το κοινωνικοοικονομικό χάσμα, αυξάνονται και οι εντάσεις ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις, δίνοντας χώρο για την εμφάνιση της δημοκρατίας. Οι φτωχοί ανατρέπουν τους άπειρους ολιγαρχικούς και σύντομα παρέχουν ελευθερίες σε όλους τους πολίτες. Κάποιος δημαγωγός σύντομα ανέρχεται για να προστατέψει το δίκιο των κατώτερων τάξεων. Οι άνθρωποι «μεθούν» με τόση ανεξέλεγκτη ελευθερία και έτσι επέρχεται τυραννία, το πιο καταπιεστικό είδος διακυβέρνησης.

Ο δημοκρατικός τύπος κατά τον Πλάτωνα, προέρχεται ως εξής: από ολιγαρχικό και φιλοχρήματο πατέρα, γεννιέται παιδί αναθρεμμένο στην απαιδευσιά και τσιγκουνιά. Όταν αυτό βρεθεί σε συναναστροφή με ανθρώπους που παρασκευάζουν κάθε είδους ηδονή, τότε μέσα του γεννιέται άπειρο πλήθος επιθυμιών. Αν δεν υπάρξει καμιά βοήθεια από τους δικούς του για το μέρος της ψυχής του που είναι συγγενές με το δικό τους, τότε η σωφροσύνη και η ντροπή εξορίζονται και το θρόνο της ψυχής του καταλαμβάνουν η ύβρης, η αναρχία και η ασωτία. Ο νέος θεωρεί τώρα μεγαλοπρέπεια την ασωτία και ανδρεία την αναίδεια.

Από την άκρατη αυτή ελευθερία και από την απληστία του αγαθού, το πολίτευμα της Δημοκρατίας σιγά-σιγά παρακμάζει. Οι άρχοντες κατηγορούνται, αν δεν δίνουν όλο και περισσότερη ελευθερία. Ο πατέρας δεν φοβάται τα παιδιά του και το αντίστροφο. Ο πολίτης είναι ίσος με τον μέτοικο. Οι αγορασμένοι δούλοι δεν είναι λιγότερο ελεύθεροι από τους αγοραστές τους.

Τυραννία – Οι ελευθερίες που αποδόθηκαν στους πολίτες, τους χωρίζουν σε τρεις κοινωνικοοικονομικές τάξεις: την άρχουσα τάξη, τους καπιταλιστές και τους απλούς πολίτες, οι οποίοι βλέπουν να απειλούνται οι ελευθερίες τους από την ένταση μεταξύ των δυο πρώτων τάξεων και καταφεύγουν στο δημοκρατικό δημαγωγό, ο οποίος, με τη σειρά του, διαφθείρεται από την εξουσία και γίνεται τύραννος, με τη βοήθεια μιας μικρής ομάδας οπαδών του για την προστασία του και τον απόλυτο έλεγχο.

Απαραίτητο για τον δημοκρατικό δημαγωγό είναι η δημιουργία αυλικών – μικρής ομάδας οπαδών- που θα έχουν σαν κύριο ρόλο την προστασία του και τη διαφύλαξη με κάθε τρόπο και μέσο της εξουσίας του. Όμως οι προστάτες αυτοί σιγά σιγά, αποκτούν κάποια δύναμη και παράλληλα αρχίζουν κι αυτοί να τον κατηγορούν για ότι κακό συμβαίνει. Επομένως ο δημαγωγός θα πρέπει να βγάλει από τη μέση αυτούς που βλέπει ότι θα αποτελέσουν σημαντική απειλή γι’αυτόν. Αφαιρεί λοιπόν τους καλύτερους από τους πολίτες και αφήνει τους χειρότερους. Με τις ενέργειές του αυτές γίνεται όλο και πιο μισητός στους πολίτες άρα χρειάζεται όλο και περισσότερους προστάτες, τους οποίους θα τους βρει αναγκαστικά από άλλη πόλη, γιατί στη δική του δεν μπορεί πλέον να εμπιστευτεί κανέναν. Οι προστάτες αυτοί όμως πρέπει με κάποιο τρόπο να αμειφθούν για τις υπηρεσίες τους. Τα χρήματα όμως που έχει δεν είναι αρκετά και έτσι αρχίζει να ξοδεύει την περιουσία της πόλης, ιερά κειμήλια και άλλα υπάρχοντα. Όταν αυτά τελειώσουν, δεν θα διστάσει να ξεπουλήσει τον ίδιο του το λαό, την ίδια του την πατρίδα, που τον ανέθρεψε και τον εμπιστεύθηκε.

Η ειρωνεία έγκειται στο γεγονός ότι η Ιδεώδης Πολιτεία που περιγράφεται μοιάζει σε μεγάλο βαθμό με τυραννία, αλλά βρίσκεται στην εντελώς αντίθετη πλευρά: ο φιλόσοφος-βασιλιάς που κατέχει την εξουσία δε δρα με γνώμονα το ίδιο συμφέρον, αλλά είναι αφιερωμένος στο κοινό καλό, καθώς κατέχει τη γνώση και τη σοφία…